Praca z dziećmi czeczeńskimi

Kilka rad dla nauczycieli pracujących z uczniami czeczeńskimi

Małgorzata Tur


Lista powstała na podstawie literatury, doświadczenia własnego oraz rozmów z Czeczenkami z ośrodka dla uchodźców na Bielanach w Warszawie. Warto uzupełniać ją w miarę przybywania nowych doświadczeń.


1. Pamiętaj, że Twoi uczniowie przyjechali z regionu od 14 lat (z małymi przerwami) ogarniętego wojną i destabilizacją. Jedyne życie, jakiego zaznali, to życie wśród ruin, w strachu o swoich najbliższych, w niepewności jutra. Często cierpią na syndrom stresu pourazowego (PTSD). Nie przykładaj tej samej miary do nieprawidłowych zachowań dzieci polskich i czeczeńskich (nieposłuszeństwo, brak koncentracji, agresja) - z dużą pewnością masz do czynienia z psychologicznymi konsekwencjami uchodźstwa.

2. Spróbuj dowiedzieć się czegoś o swoim uczniu. Wiele może ci powiedzieć choćby informacja, czy przyjechał z odciętej od świata górskiej wioski na południu Czeczenii, czy z trzystutysięcznego Groznego. Bądź jednak ostrożny z pytaniami o krewnych - być może członek rodziny, o którym chcesz się czegoś dowiedzieć, zginął w makabrycznych okolicznościach.

3. Wskazane jest nawiązanie kontaktu z matką ucznia , gdyż to matki pełnią rolę wychowawcy dzieci i angażują w ten proces mężczyzn tylko o tyle, o ile jest to konieczne. Jeśli jednak spotkasz się z ojcem ucznia, pamiętaj o dwóch podstawowych wartościach w Czeczenii: szacunku dla starszych i szacunku dla mężczyzn. Jeśli będziesz np. przerywać ojcu zawiłą wypowiedź (a tak się mówi w Czeczenii), może on uznać to za dyshonor i odmówić dalszej współpracy. Niewskazany jest też zbyt śmiały ubiór u kobiet-nauczycielek i krótkie spodnie u mężczyzn. Rodzice czeczeńskich uczniów mogą być oburzeni, że takie bezwstydne osoby uczą ich dzieci.

4. Z tradycji kulturowej i religijnej wynika podporządkowanie się kobiet mężczyznom. W szkole najjaskrawiej może to się przejawiać podczas sprawdzania wiedzy (odpytywanie, konkurs): dziewczynki, szczególnie starsze, będą miały ogromną trudność w poprawianiu chłopców lub udzielaniu lepszej odpowiedzi niż oni. Dlatego należy unikać sytuacji, gdy konfrontuje się dziewczynę i chłopaka i każe się im np. jednocześnie odpowiadać przy tablicy - dziewczyna „przez grzeczność" będzie zawsze wypadać gorzej niż chłopak.

5. Rozdział dziewczynek i chłopców następuje w wieku 10-12 lat. Powyżej tej granicy nie sadzaj dzieci obojga płci razem w ławkach - najlepiej nie mieszaj ich nigdy. Bądź przygotowany na to, że już siedmioletnie dzieci odmówią dotykania się (np. podczas tańczenia w kole czy zabawy w berka), a na pewno będzie dotyczyć to 18-letniej Czeczenki w klasie maturalnej, którą chce się zmusić do tańczenia poloneza. Jeśli jesteś mężczyzną, nie dotykaj dziewczyn, nawet lekko, w ramię - narażasz je na stres, wstyd, poczucie odarcia z kobiecej godności, a w najgorszym przypadku będziesz miał do czynienia z jej starszym bratem.

6. Na zajęciach WF pozwól dziewczynkom, również małym, ćwiczyć w dresie. Unikaj łączenia grupy męskiej i żeńskiej podczas zajęć ze starszymi uczniami (powyżej 10 roku życia). Dziewczyny mogą odmówić ćwiczeń (szczególnie takich jak skłony, kręcenie biodrami), gdy będą je obserwować chłopcy.

7. Mężczyźni, jak już wspomniano, są bardzo czuli na punkcie swojego honoru. Staraj się karcić dojrzałych chłopaków na osobności. W przeciwnym razie ryzykujesz, że cię znienawidzą za - ich zdaniem - szydzenie z nich przed całą klasą, a szczególnie przed kobietami.

8. Pamiętaj, że muzułmanie nie jedzą wieprzowiny. Zwyczajowo jedzą tylko mięso, które jest ‘halal', przygotowane w sposób zgodny z ich religią, tzn. ze zwierząt pozbawionych krwi po zabiciu. W Polsce czasem zdarza im się odejść od tej zasady, gdy zmuszają ich do tego warunki. Najbezpieczniej jednak podawać im rybę i drób. Religia zabrania muzułmanom pić alkohol. Nie zdziw się również, gdy uczeń odmówi zjedzenia czekoladki, bo zawiera 0,01% alkoholu.

9. Zapoznaj się z muzułmańskim kalendarzem świąt, szczególnie z datami wielkiego postu - ramadanu. Dojrzali uczniowie mogą odmówić picia i jedzenia, poszcząc tak jak inni dorośli od świtu do zmierzchu.

10. Muzułmanie, w przeciwieństwie do Polaków, gardzą psami (w Czeczenii nie trzyma się psów). Uważaj na czytanki o słodkich Azorkach i wystawach pudelków - mogą wywołać zdumienie u Twych czeczeńskich podopiecznych, szczególnie jeśli dopiero co przyjechali do Polski.

I na koniec...

W natłoku swoich nauczycielskich spraw mimo wszystko znajdź czas, by poczytać o historii, kulturze i obyczajach Czeczenów. Lektura wyjaśni Ci wiele zachowań Twoich cudzoziemskich uczniów. Bądź życzliwy i pamiętaj, że jesteś dla nich być może najważniejszym punktem odniesienia w nowej rzeczywistości, wzorem, i od Ciebie w dużej mierze zależy jego przyszłość: powodzenie integracji i znalezienie swojego miejsca w polskim społeczeństwie.