Rady dla nauczycieli

Rady dla nauczycieli pracujących z dziećmi-uchodźcami


Tekst pochodzi z materiałów UNHCR
 

I. Jeśli do szkoły trafi dziecko-uchodźca

Coraz częściej w polskich szkołach pojawiają się cudzoziemskie dzieci. Są wśród nich również dzieci-uchodźcy. Niektóre będą przebywały w Polsce przez wiele lat, inne krócej. Niezależnie od tego - edukacja jest dla nich niezwykle istotna. Uchodźstwo jest dla dorosłych ludzi często jednoznaczne z zawodową degradacją. Zdobywanie wykształcenia przez dzieci często jest dla nich bardzo ważne, ponieważ daje im możliwość zapewnienia "normalnego" życia. Wielu rodziców-uchodźców bardzo zabiega o to, aby dziecko chodziło do szkoły i pomaga mu w nauce. Według badań UNHCR, dzieci uchodźcze często są lepiej motywowane przez rodziców do nauki niż inne dzieci. Często ich obecność w klasie wręcz podwyższa poziom wiedzy całej klasy - dziecko-uchodźca wnosi doń dodatkową motywację i energię.

Obecność dziecka-uchodźcy w klasie jest też bardzo korzystne dla innych dzieci ze względu na kształtowanie postaw zrozumienia dla innych, tolerancji, uczenia się różnic kulturowych. Pozytywne wartości, jakie dziecko-uchodźca wnosi do szkoły często objawiają się jednak po jakimś czasie - gdy dziecko zaaklimatyzuje się, pokona początkowy lęk i zacznie swobodnie uczestniczyć w zajęciach.

Rodziny uchodźców, zmuszone przez prześladowania do opuszczenia swoich krajów, docierają do nas często z urazami po traumatycznych przeżyciach, są zdezorientowane. To dotyczy także dzieci. Niezwykle istotne jest zapewnienie im poczucia stabilizacji i normalności. Na początku pobytu w nowej szkole dzieci potrzebują przede wszystkim życzliwości i zrozumienia.

II. Zanim dziecko pojawi się w klasie

Niektóre dzieci-uchodźcy przebywają już w Polsce na tyle długo, że biegle posługują się językiem polskim. Inne dopiero rozpoczynają naukę języka polskiego. Każde dziecko-uchodźca będzie wymagało od szkoły pomocy. Natomiast przygotowanie szkoły, nauczycieli, klasy na jego przyjęcie może bardzo ułatwić mu początki i, w efekcie, zapobiec kłopotom czy nieporozumieniom.

Bardzo dobrze, jeśli przed przyjęciem dziecka uda się:

  • Ustalić, z jakiego kraju pochodzi, jaki ma status prawny w Polsce,
  • Ustalić, czy i w jakim stopniu zna język polski i czy obecnie go się uczy,
  • W miarę możliwości zapoznać się z systemem edukacji w kraju, z którego pochodzi dziecko - pomoże to zrozumieć, na ile szkoła w Polsce różni się od systemu edukacji, który jest dziecku znany. W szczególności ważne jest ustalenie, czy dziecko pisze w swoim ojczystym języku oraz czy uczyło się już przedmiotów, które znajdują się w rozkładzie lekcji w Państwa szkole,
  • Skontaktować z rodziną dziecka - stały kontakt z rodzicami może bardzo pomóc w początkowym okresie,
  • Porozmawiać na temat dziecka z innymi nauczycielami w szkole, podzielić się informacjami na temat jego kraju pochodzenia i zwyczajów,
  • Porozmawiać na temat dziecka z innymi dziećmi w klasie - można poświęcić na ten cel np. godzinę wychowawczą,
  • Korzystne jest też przeprowadzenie lekcji na temat zjawiska uchodźstwa,
  • Zorientować się, gdzie szukać pomocy w razie potrzeby: gdzie znajdują się najbliższe instytucje państwowe zajmujące się uchodźcami, a także - czy można liczyć na pomoc organizacji pozarządowych zajmujących się uchodźcami.

III. Początki

Aby możliwie ograniczyć stres dziecka w początkowym okresie, po przyjściu do nowej szkoły, warto uwzględnić poniższe uwagi:

  • Jedną z najważniejszych rzeczy, jakie nauczyciel może zrobić dla dziecka-uchodźcy to rozmowa z nim, słuchanie tego, co mówi i traktowanie tych informacji jak i samej komunikacji bardzo poważnie. Dla osiągnięcia efektów nauczyciel musi poświęcać swój czas dla dziecka regularnie oraz musi zapewnić choćby najmniejszą dozę prywatności w czasie tych rozmów. Pokój lub małe biuro mogą być użyte do tego celu w czasie przerwy lub po lekcjach. Niewielka liczba dzieci będzie potrzebowała większej interwencji niż zwykłe zainteresowanie ze strony nauczyciela i rozmowa. W niektórych przypadkach, kiedy istnieje poważniejszy uraz psychiczny, szkoły oferują indywidualne lub grupowe konsultacje i porady dla dzieci, które doznały stresujących przeżyć. Zazwyczaj takie konsultacje prowadzone są przez nauczycieli, którzy posiadają odpowiednie wykształcenie lub inne osoby do tego przygotowane.
  • Nauczyciel powinien zadbać o to, aby zarówno on jak i dziecko znali nawzajem swoje imiona i nazwiska oraz żeby umieli je oboje poprawnie wymawiać.
  • Dobrze jest oprowadzić dziecko po szkole - dobrze, jeśli zrobi to nauczyciel. Ważne, żeby dziecko wiedziało, jakie w szkole panują zwyczaje, a także gdzie może zwrócić się o pomoc w razie potrzeby. Uczenie się nowych zwyczajów trwa - nie należy oczekiwać od dziecka, że od razu zapamięta i zaakceptuje wszystkie przekazane mu zalecenia.
  • Wszystkie dzieci, które dołączają do klasy już po rozpoczęciu roku szkolnego potrzebują specjalnego wprowadzenia do klasy. Wprowadzenie to ma na celu pomóc uczniowi "osiedlić" się w nowej szkole. Dobra polityka "wprowadzenia" jest szczególnie ważna dla uczniów-uchodźców, którzy często dołączają do klas w połowie roku. Dzieci-uchodźcy pochodzą czasem z krajów, w których system edukacji jest bardzo różny: szkoły mogą być zorganizowane w inny sposób, styl i metody nauczania zazwyczaj są bardziej formalne. Dla przykładu uczeń-uchodźca może nie mieć doświadczenia w przeprowadzaniu doświadczeń laboratoryjnych ale także zakres i ranga nauczanych przedmiotów w kraju pochodzenia dziecka mogą być inne. Inwestowanie czasu w rozwój dobrej strategii "wprowadzenia" jest nieco absorbujące, może jednak zapobiec wielu problemom.
  • Wskazane jest posadzenie nowego ucznia w jednej ławce z otwartym i życzliwym przyjacielem. Jeśli istnieje taka możliwość to raczej z tym, który mówi w tym samym języku. Nasz nowy uczeń może początkowo polegać na tłumaczeniach kolegi oraz używać swojego języka ojczystego do porozumiewania się i uczestniczenia w lekcji. Rozsądnie byłoby jednak oczekiwać od dziecka, że nauczy się paru użytecznych zwrotów, słów i powitań w języku polskim. W towarzystwie rówieśników dzieci bardzo szybko uczą się języka!
  • Dziecku pomaga dostarczanie mu możliwie wielu pomocy naukowych: wykresów, diagramów czy ilustrowanych objaśnień, aby mógł się do nich odwoływać w czasie zajęć.
  • Można zachęcać dziecko do aktywnego udziału w życiu szkoły czy klasy, np. w zakresie działań praktycznych takich jak dostarczanie wyposażenia czy sprzętu do sal, tzn. wtedy, gdy będzie musiało nawiązać kontakt werbalny z innymi uczniami.
  • Korzystne jest organizowanie zajęć wymagających współpracy w grupie - będą bardzo pomocne w nauce języka, w szczególności jeśli wymagać będą aktywnego (werbalnego) udziału w zajęciach. Dziecko-uchodźca powinno być umieszczone w grupie, która najlepiej będzie potrafiła go zaangażować w wykonanie zadania.
  • Uczniowie-uchodźcy powinni być zapewnieni, że mogą poprosić o pomoc kiedy nie rozumieją zadania lub polecenia.
  • Wiele dzieci-uchodźców przechodzi na początku okres niemówienia. Onieśmielone nową sytuacją, nową kulturą, dzieci zamykają się w sobie i ograniczają komunikowanie ze światem do potakiwania głową i gestykulacji. Ten okres mija, natomiast nauczyciel powinien zaakceptować ten sposób porozumiewania się na pewien czas. Etap słuchania jest naturalny w nauce języka. W nowych warunkach dzieci często najpierw słuchają, zapamiętują słówka i zwroty, zanim same zaczną ich używać. Taki czas niemówienia jest naturalny.
  • Dziecku potrzebny jest odpoczynek. Samo przebywanie w klasie jest dla wielu dzieci trudne - dla dziecka-uchodźcy nawet rozmowa z kolegami jest początkowo stresująca - odbywa się przecież w obcym dla dziecka języku. Wiele dzieci potrzebuje chwili wytchnienia w tym ciągłym procesie uczenia się nowej rzeczywistości: często przestają po prostu słuchać i uważać.
  • Znalezienie się w nowej szkole może być przerażające dla wielu dzieci-uchodźców. Szkoły publiczne są duże i głośne. Dziecko-uchodźca może czuć się zagubione. Dziecko to może nie mówić w języku, którym posługują się inne dzieci w szkole. Nie ma przyjaciół i ciężko jest mu porozumiewać się z innymi. Chociaż może być w stanie radzić sobie w czasie lekcji, spędzanie czasu z rówieśnikami w czasie przerw może być dla niego trudne. Dlatego też bardzo ważne jest aby w szkole było miejsce, gdzie dziecko, które nie ma ochoty na udział w zabawach, mogło w ciszy i spokoju spędzić czas pomiędzy lekcjami (np. klasa).


IV. O czym nie wolno zapominać

W sytuacji kiedy wcześniejsze przeżycia dziecka wpływają na nie i sprawiają mu kłopoty w szkole, niezbędne jest nawiązanie kontaktu z rodzicami, najwcześniej jak jest to możliwe. Szkoła musi jednak często w takiej sytuacji skorzystać z pomocy tłumacza. Czasami okazuje się, że problemy rodziców i dziecka są ściśle powiązane ze sobą. Rodzice powinni mieć poczucie, że ich dziecko będzie bezpieczne w naszej szkole oraz że znajdzie tu dobrą opiekę pedagogów. W tym celu dobrze jest oprowadzić ich po szkole, wyjaśnić czego i z kim ich dzieci będą się uczyć. Dopytać o system edukacji w kraju pochodzenia oraz wyjaśnić różnice.

Rodzice powinni otrzymać materiały na temat systemu edukacji w naszym kraju, jeśli to możliwe w języku, który jest im najlepiej znany lub w ich języku ojczystym. Powinni także otrzymać materiały informacyjne na temat szkoły, zasad w niej panujących (np. obowiązkowa zmiana obuwia), nazwisk i telefonów osób, do których mogą się zwrócić z poszczególnymi problemami (np. pielęgniarki, psychologa szkolnego, dyrekcji). Dzieci także powinny otrzymać tego typu materiały, np. z nazwiskiem ich wychowawcy, planem lekcji.

Należy pamiętać, aby w kontaktach z rodzicami nie angażować dziecka w roli tłumacza!
Wsparcie emocjonalne

Wiele dzieci-uchodźców doświadczyło różnych stresujących wydarzeń. Większość z nich boryka się z wieloma stresami związanymi z byciem uchodźcą, mniej odporne psychicznie stają się podatne na urazy i sporo z nich okazuje to w swoim zachowaniu. Dzieci-uchodźcy przechodzą przez wiele różnych wydarzeń w trakcie swojej podróży do kraju azylu, gdzie zmuszone są do budowania na nowo całego swojego życia. Z wydarzeniami tymi związane są strata, trauma i zmiany.

Strata

Zdarza się, że dzieci-uchodźcy w czasie ucieczki tracą swoich rodziców, dziadków czy innych członków rodziny. Zmuszeni do wyjazdu tracą przyjaciół, własny dom, swoje rzeczy, ulubione zabawki, otoczenie w którym żyły i mieszkały. Często zdarza się, że przebywając już w nowym kraju dzieci tracą wsparcie i uwagę rodziców.

Trauma

Dzieci-uchodźcy bardzo często doświadczały lub były świadkami bardzo intensywnych działań wojennych, bombardowań lub ostrzeliwań. Były świadkami zniszczenia ich domów, brutalnej śmierci bądź okaleczenia czy aresztowania kogoś z rodziny lub przyjaciół. Niektóre były siłą oddzielane od swoich rodzin, okaleczane, aresztowane, torturowane lub przetrzymywane w aresztach, mogły być gwałcone i narażone na głód. Zdarza się także, że dzieci zmuszane były do przyłączenia się do armii, do walczenia z bronią w ręku. Wiele dzieci żyło przez jakiś czas w strachu o swoje życie lub przed aresztowaniem. Często po dotarciu do kraju azylu dzieci znów spotykają się z wrogością, brakiem pieniędzy na utrzymanie oraz brakiem zrozumienia.

Zmiany

Dzieci-uchodźcy mogą doświadczać wielu zmian kulturowych takich jak nauka nowego języka, nauka nowych dla nich norm kulturowych, uczęszczanie do szkoły zupełnie inaczej zorganizowanej niż w kraju, zmiany w standardzie życia i statusie społecznym. Dzieci są świadkami osłabienia pozycji społecznej ich rodziców, ale także ogólnej bezradności rodziców w nowym kraju.

Żałoba

Żałoba dotknie kiedyś każdego z nas, tak więc uczenie o śmierci, stracie bliskich i osieroceniu jest niebywale ważne dla wszystkich uczniów. Niektóre szkoły wprowadziły doskonałe pomysły zajęć na temat żałoby prowadzone w czasie zajęć religii lub na lekcjach wychowawczych. W tych szkołach, do których uczęszczają dzieci-uchodźcy, niezbędne jest wprowadzenie tego typu zajęć. W ten sposób dzieci-uchodźcy nie będą czuły się "inne" od pozostałych dzieci i pomoże im to zrozumieć, że inne dzieci też czasem doświadczają utraty bliskich.

Często w żałobie trwają rodziny dzieci - w niektórych kulturach okres żałoby trwa długo. Trwanie w żałobie wpływa na atmosferę w domu dziecka i może mieć wpływ na jego zachowanie.

Jak pomóc dziecku poradzić sobie z przeszłością?

Autobiografia i pisanie twórcze

Dziecko-uchodźca może być zachęcone do opisania siebie, swojego domu w kraju pochodzenia i obecnej sytuacji, jego położenia w nowym kraju. Można także poprosić dziecko o wykonanie np. albumu, wycinanki czy wydzieranki o sobie lub rodzinie. Takie techniki autobiograficzne są często używane do pracy z dziećmi-uchodźcami i umożliwiają im zrozumienie różnych wydarzeń i uczuć. Młodsze dzieci mogą posługiwać się rysunkiem - farbami i kredkami mogą tworzyć książeczki z obrazkami.

Teatr

Szkoły mogą wykorzystywać gry i zabawę w teatr aby dzieci (w małych grupach) mogły dać ujście swoim emocjom takim jak strach czy nadzieja i zaufanie lub też jako pomoc dzieciom nowo przybyłym w zaaklimatyzowaniu się w nowym miejscu.