Dzieci-uchodźcy w szkole


Opracowanie pochodzi ze strony internetowej Fundacji Polskie Forum Migracyjne


Każde dziecko ma prawo do edukacji. Przypomina o nim  Konwencja Praw Dziecka, a także Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej w art. 70.

Polskie prawo rozróżnia prawo do edukacji (obowiązkowe dla wszystkich osób poniżej 18 roku życia) i obowiązek nauki (do momentu ukończenia gimnazjum lub 18 roku życia, którekolwiek z tych wydarzeń nastąpi pierwsze). Zgodnie z Konstytucją RP, edukacja jest w Polsce obowiązkowa dla wszystkich, także dzieci cudzoziemskich.

O prawie do edukacji dzieci ubiegających się o status uchodźcy, a także objętych ochroną: statusem uchodźcy lub „zgodą na pobyt tolerowany" mówią przepisy europejskie i polska ustawa o systemie oświaty (art. 94).

Według polskiej ustawy o systemie oświaty:

dzieci-uchodźcy - mają prawo do korzystania z bezpłatnej edukacji na wszystkich poziomach edukacji w Polsce, także w szkołach artystycznych;
dzieci z pobytem tolerowanym i dzieci ubiegające się o status uchodźcy - mają prawo do bezpłatnej edukacji na poziomie podstawowym, gimnazjalnym i średnim;
dzieci cudzoziemskie o innym statusie prawnym - mają prawo do edukacji w publicznych szkołach w Polsce na zasadach komercyjnych, chyba że placówka prowadząca szkołę zwolni je z opłaty.

Przepisy postulują jak najszybsze włączenie dzieci w publiczny system edukacji i dają dzieciom i młodzieży objętym ochroną w Polsce lub ubiegającym się o tę ochronę następujące prawa:

Prawo do nauki języka polskiego
Dzieci ubiegające się o status uchodźcy mają prawo do bezpłatnych lekcji języka polskiego, które pozwolą im korzystać z publicznego systemu edukacji (dyrektywa UE o minimalnych standardach przyjmowania osób ubiegających się o status uchodźcy (2003/9/EC z 27 stycznia 2003, polska ustawa o ochronie cudzoziemców, art. 61).

Dzieci ubiegające się o status uchodźcy, dzieci uchodźcy i dzieci objęte innymi formami ochrony mają też prawo do bezpłatnej nauki języka w szkole (art. 94a.4 polskiej ustawy o systemie edukacji). Szkoła ma obowiązek zorganizować dodatkowe lekcje dla grupy dzieci (w wymiarze co najmniej 2 godzin tygodniowo), jeśli liczy ona ponad 15 uczniów, lub umożliwić dzieciom udział w lekcjach organizowanych poza szkołą, gdy grupa jest mniejsza. Koszt tych lekcji pokrywa gmina.

Prawo do edukacji na poziomie przedszkolnym
Art. 14. ustawy o systemie oświaty mówi o obowiązku rocznej edukacji przed-podstawowej dla wszystkich dzieci. Dzieci objęte ochroną w Polsce i dzieci ubiegające się o status uchodźcy mają prawo do edukacji przedszkolnej na takich samych zasadach, jak dzieci polskie.

Prawo do nauki własnego języka i zachowania kultury
Szkoła ma obowiązek wspierać uczniów w zachowywaniu ich tożsamości narodowej, etnicznej, religijnej, a także w zachowaniu ich języka (art. 13 ustawy o systemie oświaty). Szkoła nie ma obowiązku organizowania lekcji języka kraju pochodzenia dzieci cudzoziemskich, jest natomiast zobowiązania do udostępnienia pomieszczeń, jeśli z inicjatywą nauczania języka wystąpi stowarzyszenie kulturalne lub ambasada kraju pochodzenia dzieci. Prawo do wychowania dzieci w duchu własnej religii i kultury daje też wszystkim rodzicom w Polsce Konstytucja RP (art. 48).

Lekcje religii
Nauka religii w polskiej szkole odbywa się za zgodą rodziców, lekcje religii nie są jednak w Polsce obowiązkowe dla wszystkich. Dzieci cudzoziemskie nie muszą więc uczestniczyć w lekcjach religii. Szkoła ma obowiązek zapewnić opiekę/alternatywne zajęcia dla dzieci, które w lekcjach religii nie uczestniczą (art. 12 ustawy o systemie oświaty). W szkole można nauczać religii związków wyznaniowych formalnie zarejestrowanych w Polsce.

Prawo do studiów
Art. 43.1 i 43.2 ustawy o szkolnictwie wyższym daje uchodźcom prawo do bezpłatnego korzystania z edukacji na poziomie wyższym, do badań naukowych i studiów podyplomowych (na takich samych warunkach, jak obywatelom polskim). Osoby z pobytem tolerowanym i cudzoziemcy o innych statusach prawnych mogą korzystać ze szkolnictwa wyższego w Polsce, ale za odpłatnością.

Prawo do szkoleń zawodowych
Unijna dyrektywa „recepcyjna" daje młodzieży ubiegającej się o status uchodźcy prawo do korzystania z kursów zawodowych, nawet wtedy, gdy osoby ubiegające się o status uchodźcy nie mają prawa do pracy. Polska ustawa o systemie oświaty (art. 94 a (2)) daje prawo do szkoleń zawodowych wszystkim dzieciom ubiegającym się o status uchodźcy i objętych ochroną (statusem uchodźcy lub zgodą na pobyt tolerowany), na takich samych zasadach, jak obywatelom polskim.

Dojazd do szkoły
Polska ustawa o edukacji zobowiązuje lokalne władze do zorganizowania bezpłatnego transportu do szkoły: dla dzieci w pierwszej, drugiej, trzeciej i czwartej klasie, gdy mieszkają w odległości większej niż trzy kilometry od szkoły; dla dzieci z piątej i szóstej klasy - gdy odległość ta jest większa niż cztery kilometry. Lokalne władze mogą też pokryć koszty transportu dziecka i opiekuna do szkoły, jeśli przejazd publicznymi środkami transportu jest możliwy (art. 14 ustawy o systemie oświaty).

Wsparcie socjalne
Dzieci ubiegające się o status uchodźcy mają prawo do pomocy socjalnej niezbędnej do pełnego korzystania z edukacji na poziomie szkoły podstawowej i gimnazjum, m.in. zakupu podręczników (art. 61 ustawy o ochronie cudzoziemców na terytorium RP). Dzieci-uchodźcy i dzieci objęte pobytem tolerowanym mają prawo do korzystania ze wszystkich form wsparcia socjalnego oferowanym dzieciom w trudnej sytuacji, w tym stypendiów socjalnych i naukowych (art. 90 ustawy o systemie oświaty).

Studenci-uchodźcy mają prawo do pomocy socjalnej dostępnej dla polskich studentów, w tym możliwość korzystania z akademika lub uzyskania stypendium (art. 173 ustawy o szkolnictwie wyższym).

Szczegółowe wytyczne dotyczące przyjmowania do przedszkoli, szkół i placówek edukacyjnych dzieci cudzoziemskich zawiera rozporządzenie Ministra Edukacji z 4 października 2001 r. (Dz.U. nr. 131, poz. 1458).

Kwestie dotyczące wsparcia osób ubiegających się o status uchodźcy (także w dziedzinie edukacji) reguluje rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 14 sierpnia 2003 r. (Dz.U. nr.146, poz. 1528 i nr. 157 poz. 1322).

Gdzie szkoła może znaleźć pomoc?

Pomoc prawna dla szkoły
Większość kwestii dotyczących obecności dzieci cudzoziemskich w polskiej szkole reguluje ustawa o systemie edukacji i rozporządzenie MENiS o dostępie dzieci cudzoziemskich do przedszkoli, szkół i placówek oświatowych z 2001 r. Według wiedzy PFM, nie istnieje obecnie system poradnictwa prawnego dla szkół goszczących cudzoziemskie dzieci, gorąco zachęcamy jednak szkoły do wymiany doświadczeń!

Pomoc prawna dla cudzoziemskiego dziecka
W Polsce działa kilka organizacji pozarządowych udzielających bezpłatnych porad prawnych uchodźcom i cudzoziemcom. Polecamy: Stowarzyszenie Interwencji Prawnej i Helsińską Fundację Praw Człowieka w Warszawie, Fundację A-Venir w Lublinie i Białymstoku oraz Centrum Porad Prawnych im. Haliny Nieć (z siedzibą w Krakowie, Centrum buduje też ogólnopolską sieć prawników specjalizujących się w sprawach dotyczących uchodźców). Informacje o tych organizacjach można znaleźć w dziale Gdzie szukać pomocy.
 
Pomoc socjalna poza szkołą
Wsparcie socjalne dzieciom ubiegającym się o status uchodźcy zapewnia ośrodek dla uchodźców, w którym mieszkają. Uchodźcy i osoby z pobytem tolerowanym mają natomiast prawo do pomocy społecznej - mogą korzystać z pomocy Ośrodków Pomocy Społecznej. Uchodźcom podczas pierwszego roku pobytu w Polsce przysługuje tzw. „program integracyjny", czyli specjalny pakiet pomocy socjalnej udzielany przez Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie. Pomocy socjalnej udzielają osobom ubiegającym się o status, uchodźcom i osobom z pobytem tolerowanym także organizacje pozarządowe. Polecamy: Centrum Pomocy Uchodźcom Polskiej Akcji Humanitarnej, Caritas i Centrum Migranta w Warszawie, Fundację A-Venir w Lublinie i Białymstoku (informacje teleadresowe w dziale Gdzie szukać pomocy).

Pomoc socjalna w szkole
Dzieci-uchodźcy i dzieci objęte zgodą na pobyt tolerowany mają prawo do wszelkich form pomocy socjalnej oferowanych przez szkołę polskim uczniom. Kwestie te reguluje ustawa o systemie edukacji w art. 94.

Wsparcie szkoły w edukacji międzykulturowej

Materiały edukacyjne
W Polsce funkcjonuje coraz więcej publikacji, pomocnych w kształceniu dzieci na tematy dotyczące wielokulturowości. Szczególnie polecamy pozycje Zrozumieć Innych czyli jak uczyć o uchodźcach i Edukacja międzykulturowa, wydane przez Centralny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w 2001 i 2004 roku. Wartościową publikację Każdy Inny, Wszyscy równi wydał Związek Harcerstwa Polskiego.
Dużo materiałów edukacyjnych na temat uchodźców można znaleźć na stronach internetowych. Polecamy m.in. stronę Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (www.unhcr.org), stronę UNICEF (www.unicef.org), a także polskiej organizacji pozarządowej Jeden Świat (www.jedenswiat.org.pl).

 

Więcej publikacji w dziale Materiały do pobrania.

 

Co najmniej jedna organizacja pozarządowa w Polsce dysponuje grupą trenerów i wolontariuszy, którzy odwiedzają szkoły z ofertą edukacyjną - Stowarzyszenie Jeden Świat. Szkoła może zaprosić wolontariusza, który poprowadzi lekcję, cykl lekcji czy zorganizuje warsztaty - kształt współpracy ustalany jest indywidualnie. Organizacja ma duże doświadczenie, prowadzi zajęcia na temat uchodźców, praw człowieka i humanitaryzmu od wielu lat.

 

Przeczytaj także: